Logor u Borskom rudniku



Timeline

1941 - 1944. godine

preko 30.000 zatočenika

oko 6.000 Jevreja iz Mađarske i Bačke

Pre početka Drugog svetskog rata, Borskim rudnikom, kao jednim od najvećih nalazišta bakra u Evropi, upravljala su francuska akcionarska društva. Ambiciozni ciljevi vezani za privredu, a prevashodno za potrebe vojne industrije u uslovima ratnog stanja, činile su Borski rudnik posebno važnim objektom u nemačkim planovima. Po okupaciji Jugoslavije, nakon Aprilskog rata 1941. godine, Nemačka je uspostavila vojnu upravu na teritorijama od vitalnog, privrednog i strateškog značaja, u okviru kojih se našao i Borski rudnik.

Jedan od prvih ciljeva, definisanih po nemačkoj okupaciji, bila je revitalizacija porušenih postrojenja Borskog rudnika, a zatim i maksimalno povećanje njegove produktivnosti, zbog čega je trebalo angažovati velike kontigente radne snage. Za rad u rudniku su isprva bili pozvani nekadašnji radnici, zatim stručnjaci vraćeni iz zarobjeništva, ali i Srbi angažovani  na obaveznom radu koji je sprovodila Nacionalna služba za obnovu Srbije u okviru Nedićeve vlade. Od 1942. godine, dodatna radna snaga obezbeđivana je prisilnim radom na koji su bili primoravani politički protivnici, ratni zarobljenici iz Grčke, Italije, Poljske, kao i Jevreji. Intezitet vojnih intervencija tokom 1943. godine uslovio je i angažovanje nemačkih saveznika sa ciljem povećanja broja radnika u Borskom rudniku. Tako je iste godine sklopljen sporazum sa Mađarskom, po kojem je na prinudni rad bilo upućeno oko 6000 Jevreja iz Mađarske i njenih okupacionih zona, među kojima je bilo oko 600 Jevreja iz Bačke.

Rudarski basen je, shodno svom značaju, bio pod strogim nadzorom policijskih, vojnih, obaveštajnih službi, kao i poluvojne organizacije TOT, koja je takođe bila zadužena i za izgradnju nove infrastrukture. Usled potrebe za novom radnom snagom, izgrađen je veliki kompleks od 33 logora na širem području oko Bora, koji su nosili imena gradova u Trećem rajhu. Kako su kategorije radnika bile različite, u skladu sa tim su se razlikovali izgled logora, režim i uslovi života u njima. Položaj Jevreja, kao diskriminisane grupe, bio je naročito težak, a samim tim i uslovi pod kojima su egzistirali u kompleksu Borskog rudnika. Jedan deo njih je bio smešten u logoru Berlin, a ostali su bili razvrstani u logorima među kojima su bili Minhen, Insbruk, Bergenc, Vestfalen i Foralberg. Jevreji su i u logorima morali nositi žutu traku i prišivenu Davidovu zvezdu. U malim barakama živelo je više stotina radnika, bez mogućnosti održavanja higijene. Ishrana je bila loša, a oskudna odeća logoraša nije bila adekvatna za obavljanje i inače napornih poslova. Višečasovni rad Jevreja u rudarskim oknima, ili na železnici Bor–Žagubica bio je uvek praćen torturom, zbog čega je jedan broj radnika i stradao tokom prinudnog rada.

Kraj rata i nadiranje Crvene armije septembra 1944. godine uslovilo je zatvaranje logora u Borskom rudniku. Jevrejski logoraši, među kojima su bili i oni iz Bačke, podeljeni u dve grupe, krenuli su na duge marševe ka Mađarskoj i Nemačkoj. Veliki broj zarobljenika iz prve grupe je stradao usled iscrpljenosti ili je streljan tokom samog puta, dok su marš druge grupe obustavili partizani.

Sećanje na krvavi marš sačuvano je zahvaljujući spomeniku u centru Bora, koji je podignut u čast mađarskom pesniku i logorašu Miklošu Radnotiju. U znak sećanja na više od 7000 stradalih prinudnih radnika, među kojima je najviše bilo Jevreja iz mađarskih okupacionih zona, na borskom groblju se nalazi, danas sasvim napuštena, spomen-kosturnica.

 

Literatura: Tomislav Pajić, Prinudni rad i otpor u logorima Borskog rudnika 1941—1944, Beograd 1989, Živko Avramovski, Treći Rajh i Borski rudnik, Bor 1975, Milovan Pisarri, Sanela Schmid (ur.),  Prinudni rad u Srbiji . Proizvođači, korisnici i posledice prinudnog rada 19411944, CIEH, Beograd 2018. Izvor fotografije: Jevrejski istorijski muzej, kolekcija digitalne arhive jevrejske zajednice u Srbiji.